Toring se baai is die eerste vollengteroman deur die befaamde kortverhaalskrywer, E Kotzé. Lees die volgende uittreksel:
* * * * * * * *
Die toringklip was van altyd af ’n landmerk vir skuite wat bo uit die Onderwêreld uit af Bobaai toe kom met vragte kreef. Op ’n stil dag, wanneer die see vol is, lyk die klipperige baai soos ’n versonke stad, trillend onder die water, met net die hoogste nokke wat bo uitsteek en die spits toring van ’n tempel.
Dis geen vriendelike hawe nie, daarvoor is die klein baaitjie wat met sy bek oop na die noord lê te onstuimig en onherbergsaam. As die see ’n skop in hom het, kan dit rof word.
Stormsee het deur die jare walle bloumosselskulp teen die duine opgehoop en mettertyd die klippe op die strand glad gerol. Tog is dit die plek waar Colbert sy fabriek kom staanmaak het: aan die verste punt van die witstrandjie, deur ’n skuins rotsplaat teen die aanslag van die westewind verskans. Soos ’n groot gaar kreef met sy voorlyf op die wal, die stert uitgeflap oor die jettie, staan die bousel van sink en plank. COLBERT CANNING COMPANY is in duidelike swart letters op die rooi dak geverf.
Van die fabriek en die paar buitegeboue lei ’n reguit swart steenkoolpad teen die steilte uit na ’n groep riffelsinkhuise omhein met doringdraad. Dis die sogenaamde Kamp, waar die fabriekswerkers ’n eenvoudige lewe lei.
Smal stoepies voor en agter hou die sand wat die oostewind oor die vlaktes aanwaai van die drumpels weg. Die skuifraamvensters is voorsien van houtluike, waarsonder die somers onhoudbaar sou wees. Voetpaadjies lei van die Kamp af tussen soutslaai en doringbosse deur in verskeie rigtings: na die skool en winkel en slaghuis op die hoogte bokant die baai. En links, meer na die suide, die vierkantige platdakhuise van die Bobaaiers, en mister Paulsen se bruinskool, en die Gaat waar die kreefvangers bly in hutte van sink. Op ’n bufferstrook tussen wit en bruin staan die enkele tweevertrek-sinkhok van Marija, die wasvrou.
Soos die derm van ’n huidjiehu kom ’n plaaspad veld se kant van die gehuggie verby, tot by die winkel waar dit wegdraai na die soutpanne aan die mond van die Rivier, vyf myl verder. Daarvandaan volg dit die oewer tot by die grootdorp en spoorwegstasie veel verder aan. Die plek is afgesonder en onbelangrik, nêrens aangeteken nie, skaars ’n kolletjie vliegmis op die landkaart. Die fabriek is die middelpunt van sy bestaan, kreef die lewensbron.
Sterftes kom voor wanneer ’n skuit vergaan en die bemanning verdrink. Of as maagkoors uitbreek en soos vuur deur die Gaat trek. Dan sterf hele families uit en lang begrafnisstoete beweeg soos miere agterom die bruinskool. ’n Gat word gegrawe, ’n lyk laat sak, die kis toegegooi, die vars hoop gelykgemaak met die aarde as die oostewind daaroor waai.
Dis die oostewind se nes daardie: ’n wind so reg uit ’n vuuroond, warm en droog en ongenadig. In die middel van die nag staan hy op uit die bossies, stoot sy asem ’n paar maal uit voor hy die vlak vat, stof opskep en saamvat, by oop deure en vensters inwaai en anderkant uit, dwarsdeur die fabriek tot op die skuite. Tot die water bleekgroen op die middag lê en smag na die lafenis van ’n koel kenter as die weer op noord draai.
Ongeag die weer, werk die fabriek. In sy klam buik pols ’n enkele dieselmasjien wat ’n ingewikkelde stelsel van dryfasse en kruis-en-dwars-bande trek. ’n Stoomenjin maak gas vir die koelkamers. In die boilerkamer word die ketels gestook. Koekepanne ratel oor die smal spoortjies op die jettie.
Die skoorsteen rook en die fluitjie blaas. Vroue in wit oorjasse en waterstewels, geslypte mes in die hand, tou in die voetpad af en kom val by die paktafels in.
Soos gewoonlik hou Ockert Blankenberg, die voorman, dié dag toesig – van die aflaaiery op die punt van die jettie tot in die kreefhuis by die pakkers.
Slof met swaar houtsool-kalosies aan sy voete enkeldiep deur die water. “Toe, toe, opskud vir die Mariebiskit!” jaag hy die vroue aan en tik hulle speels op die boud met ’n hand soos ’n tennisspaan.
Hulle lag hiér uit. Dié mister Ockert darem! Hulle ken hom van destyds toe hulle saam in Stefan se fabriek gewerk het. En verder terug, van sy vulletjiedae op Langbaan se strand waar hulle in die vlak lagune watertjies gespeel en steentjies gebraai het. Agtermekaar jongkêrel gewees toe hy nog al sy hare en tande gehad het. ’n Reus van by die ses-voet-ses in sy sokkies, en sterk. Dra ’n bakkie manalleen op die strand uit. Mag nie slaan nie: die juts het gewaarsku. Hoewel hy wel sal slaan, as dit moet.
Onder die plankvloer van die kreefhuis spoel die gety op en trek met ’n grom van growwe sand en skulp terug, wat losgekarring is onder uit die seebodem. Dis volmaanspring. Die see is aan die kwaai word.
Die skuite het kort duskant Honneklip gevang toe die kreef se bekke begin skuim – ’n teken van onweer. Eietyd is die bakkies op dek gelaai en het hulle gemaak vir die huis, met die wind van agter. Een van die skuite het masjienmoeilikheid gekry en moes ingesleep word. Dis met moeite tot teenaan die jettie gebring, waar die aflaaiers nou halflyf in die ruim staan en die kreef met vurke in kiste gooi.
’n Gejaagdheid maak almal senuweeagtig. Sieber, die fabriekbestuurder, jaart die jettie met ongeduldige treë af. “Die skuite moet wegkom!” Hulle moes al weg gewees het as dit van hom afhang, om in die Bobaai te gaan skuil!
Almal blaas in Ockert se nek.
“Ja!” bulder hy harder as wat hy bedoel het, bo-oor die geraas van mense en koekepanne en die see. Hy is sommer die moer in. Sieber kon liewer in sy kantoor gebly het, of tee gaan drink by die huis. En die verdomde skippers moes hul verstand gebruik en by Honneklip gaan aflaai het. Hoewel dit daar ook maar goed gevaarlik kan wees in sulke weer. Maar dan het hy nie nou met die klomp kreef gesit nie.
Dit gee ’n gewerskaf af terwyl die skuite olie en water vat, kos en brood laai. Terwyl almal fletter om klaar te kry, is Smittie Steyn, algemene tegnikus en enjineer van Toring, teen die steil trapleertjie af na die masjienkamer van die stukkende skuit.
Hy spuug oorboord toe hy weer op dek kom. “Dis so vuil daar onder, jy wil naar word. Om te dink iemand slaap daar.”
Hy is geen seeman soos Ockert wat op die water grootgeword het nie. Hy stam uit ’n geslag van Agterbaaise boere, maar het vroeg reeds ’n aanleg vir meganika getoon en dit sy loopbaan gemaak. ’n Skraal, seningrige man met ’n smal gesig, hoë voorkop en mooi hande. “Daar’s niks verkeerd met die oliepomp nie,” sê hy vir Ockert. “Die filter
was net geblok.”
Dit kon sommer op see vervang gewees het, maar al het die drywer ook geweet hoe, dra hulle nie onderdele saam nie. Voorraad is min en die gereedskap primitief, en die firma traag om aan te koop. ’n Geldtekort, is die verskoning. Tye is swaar; die kreefbedryf het nog altyd gewurg. Die afgelope tyd word die oorlog en die onverkrygbaarheid van materiaal ook voorgehou.
Daarom het Smittie Steyn sy eie gereedskap gekoop. Made in Sheffield. Hy werk nie met prulle nie. Hou sy goed by die huis, waarvandaan hy dit laat haal as hy iets nodig het. As dit ’n oponthoud veroorsaak soos nou weer, moet hulle maar wag.
Toe die laaste skuit weg is – ’n vloot seevoëls wat voor die noordewind uit dobber – staan die rook uit die onbewerkte kreef. Afgegaan. Maar dit kan nie weggegooi word nie. Eers vinnig deur die stoompotte, dan na die vroue wat skoonmaak, sterte afbreek, oopsny, dermpie uithaal. Na die baddens waar al die bederf afgewas word totdat die vleis spierwit is, waarna dit geblik word en deur die inmaakproses gaan.
Ockert beweeg tussen die pakkers en die stoompotte. Sy stem klim bo die stoomwalms uit; die spoeg spat.
Voor donker bring die kinders Ockert en Smittie se aandkos: brood toegedraai in kardoespapier en iets warms in ’n skotteltjie, ’n bottel tee wat vinnig afkoel. Gewoonlik kan hulle nog ’n bietjie vertoef, maar vanaand mag hulle nie. Dis onweer en die see is aan die kwaai word. Daar word dwarsdeur gewerk, die hele nag tot die volgende middag, voor die laaste kreef weg is.
Smittie se voete is nat. Hy dra nie stewels nie, maar velskoene met dun sole wat hy van Ebersohn af bestel. Al wat hom red, is die wolkouse wat Kittie, sy vrou, vir hom brei.
Almal is kapot toe die laaste blikkie deur die stoompotte is en stoor toe gevat word om af te koel. Die masjiene het tot stilstand gekom. Dis net die Tandy wat loop om ys te maak sodat die aas koud kan bly. Die stoomketels is afgesluit; die mure en tafels en vloer van die kreefhuis word skoon gespuit.
Ockert en Smittie wag buite op die jettie dat die skoonmakers klaarmaak.
Die weer bou op. Op die horison lê ’n massa blouswart wolke wat inme-kaar krul. Die wind is sterker.
“Hier kom ’n man aan, ou Smittie.”
Ockert trek sy kop tussen sy skouers in. Die donkerblou seemanstrui wat hy oor sy ketelpak dra, sit knap. In die was gekrimp. Die dungeslyte moue is ingestop, ’n sweer saamgetrek op elke elmboog. Hy vee met die agterkant van sy hand oor sy mond. “Jee-zus,” blaas hy soos ’n walvis, “wat ’n weer!”
Die see is skuimbek met ontblote haaitande wanneer die branders oor die rotse breek en in die skietgat onder die Toringklip opspat met ’n knal. Dit laat Ockert verlang na die kalm waters van die lagune waarop hy en sy broers in ’n seilbootjie uitgevaar en weer ingedryf het tot by die ankerplek vlak voor hulle huis.
* * * * * * * *
- Toring se baai is uitgegee deur Kwela, ‘n druknaam van NB Uitgewers
- NB tuisblad
- NB @ BOOK SA
Book details
- Toring se baai by E Kotzé
Book homepage
EAN: 9780795702877
Find this book with BOOK Finder!
Scribd.com book preview:
- Not loading? View in the Little White Bakkie e-books store
